Güzel Bir İmge Masum mudur?
Estetik, Temsil ve Görsel Güç Üzerine
Yazan: Zerrin Avan
Bir görüntüyü güzel bulduğumuzda ne olur?
Richard Avedon’un Dovima with Elephants fotoğrafına bakarken ilk tepki çoğu zaman hayranlıktır. İnce bir beden, ağır hayvan kütleleri, siyah-beyazın kusursuz dengesi ve neredeyse imkânsız görünen bir zarafet.
Görsel: Richard Avedon, Dovima with Elephants, Evening Dress by Dior, Cirque d’Hiver, Paris, 1955.
Link: MOMA
Fotoğraf o kadar iyi kurulmuştur ki, ilk bakışta kendi kuruluş biçimini gizler. Tam da bu yüzden üzerinde durmaya değerdir. Çünkü bazı imgeler yalnızca güzel görünmez; güzelliği bir ikna biçimine dönüştürür.
Dovima’nın bedeni filler arasında neredeyse gerçek dışı bir incelikle yükselir.
Dior elbisesinin çizgisi, kollarının açılışı, kumaşın hafifliği ve çevresindeki devasa bedenler arasında kurulan karşıtlık, görüntüyü unutulmaz kılar. Fotoğrafın gücü tam da bu karşıtlıklardan doğar: hafif olan ile ağır olan, narin olan ile güçlü olan, işlenmiş olan ile doğal görünen yan yana gelir.
Ancak biraz daha uzun bakınca görüntünün huzuru bozulmaya başlar.
Zarafet, kendiliğinden ortaya çıkmış değildir. Her şey düzenlenmiştir. Bedenin açısı, hayvanların konumu, ışığın yüzeye düşüşü, kumaşın hareketi, boşlukların dağılımı… Fotoğraf bize yalnızca bir sahne sunmaz; bakışımızı da yönetir.
Belki de güzel bir imgenin en etkili tarafı budur.
Neye bakacağımızı çoğu zaman fark ettirmeden belirler.
Avedon’un fotoğrafında ilk olarak modeli görürüz. Filler ondan çok daha büyük olmasına rağmen gözümüz yine de Dovima’ya gider. Fotoğrafın merkezi fiziksel büyüklükle değil, estetik ayrıcalıkla kurulmuştur. Model, çevresindeki her şeyi kendi zarafetini artıran bir karşılaştırmaya dönüştürür. Bu noktada görüntü artık yalnızca bir moda fotoğrafı değildir.
Bir değer düzeni kurmaya başlar.
Kadın bedeni inceliğin ve disiplinin taşıyıcısıdır. Elbise lüksün. Filler ise ağırlığın, ham gücün ve başkalığın.
Bunların hiçbiri görüntüde açıkça söylenmez. Zaten güçlü imgeler çoğu zaman en etkili şeylerini söylemez.
Gösterir.
Ve gösterirken bazı ilişkileri doğal görünür hâle getirir.
Fotoğrafın çekiciliği de burada karmaşıklaşır. Çünkü görüntü ne kadar büyüleyiciyse, onu sorgulamak o kadar zorlaşabilir. Estetik başarı bazen görüntünün taşıdığı değerleri görünmez kılar.
Belki de ilk sorulması gereken soru “Bu fotoğraf güzel mi?” değildir.
Belki asıl soru şudur:
Bu güzellik neyin üzerine kuruluyor?
Dovima’nın kırılgan görünen bedeni, fillerin devasa varlığı sayesinde daha da narinleşir. Kumaş, hayvan derisinin dokusu sayesinde daha rafine görünür. Modelin kontrollü bedeni, çevresindeki güç karşısında daha da zarif görünür.
Güzellik burada tek başına var olmaz.
Karşılaştırmayla üretilir.
Bir şeyin zarif görünmesi için başka bir şeyin kaba görünmesi gerekir mi?
Bir şeyin değerli görünmesi için başka bir şeyin fon hâline gelmesi gerekir mi?
Ve bir görüntünün estetik etkisi tam da bu ayrımlar üzerinden kuruluyorsa, onu yalnızca “güzel” olarak adlandırmak yeterli midir?
Avedon’un fotoğrafı bu sorulara kolay cevaplar vermiyor. Belki de hâlâ güçlü olmasının nedeni bu. Çünkü görüntü hem büyüler hem rahatsız eder. Hem kusursuz bir kompozisyon olarak çalışır hem de kendi kusursuzluğunu şüpheli hâle getirir. Fotoğrafa bugün baktığımızda yalnızca 1950’lerin haute couture estetiğini görmüyoruz. Kadın bedeninin nasıl idealize edildiğini, lüksün nasıl sahnelendiğini, hayvanların nasıl görsel bir araç hâline getirildiğini ve moda fotoğrafının arzu üretme gücünü de görüyoruz.
Ama bunları sonradan görüyoruz.
İlk anda gördüğümüz şey hâlâ güzellik.
İşte tam da burada mesele başlıyor. Çünkü güzellik çoğu zaman eleştirinin karşıtı değildir. Bazen onun önündeki en etkili perdedir. Bir görüntü bizi çirkinliğiyle değil, kusursuzluğuyla ikna edebilir. Ve belki de bu yüzden güzel imgeler üzerinde daha uzun düşünmek gerekir. Onların masum olup olmadığını sormak için değil yalnızca.
Bizi neye ikna ettiklerini fark etmek için.
Çünkü bir imgeyi görmek başka şeydir.
Onun bizi nasıl gördüğünü anlamak başka.
Zerrin Avan
Sanat Tarihçisi
KEŞFET
Yorumlar